ល្ខោនស្រមោលស្បែកធំ មានប្រវត្តិ និងអាយុកាលជាយូរលង់ណាស់មកហើយ នៅលើទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា តែភាគច្រើនមិនសូវមានអ្នកស្គាល់ច្បាស់ ពីសិល្បៈមួយបែបនេះឡើយ។
ល្ខោនស្រមោលស្បែកធំ គឺជាទម្រង់សិល្បៈមួយដែលប្រើប្រាស់តួអាយ៉ងស្បែកឆ្លាក់ធំៗមានកម្ពស់ប្រហែល២ម៉ែត្រ គ្មានសន្លាក់ ដែលយកទៅសម្តែងនៅទីវាល ឬទីវត្តអារាមនៅពេលយប់ ដោយប្រើពន្លឺជះពីក្រោយផ្ទាំងក្រណាត់ពណ៌ស។ ការសម្តែងនេះច្រើនតែអមដោយវង់ភ្លេងពិណពាទ្យ និងការនិទានរឿង ឬពោលប្រាប់រឿងទាក់ទងនឹងរឿងរាមកេរ្តិ៍ ដែលជាមោទនភាពជាតិដ៏ត្រចះត្រចង់សម្រាប់កម្ពុជា។
១. ឫសគល់ពីសម័យបុរាណ និងតួនាទីជាសាសនា
ល្ខោនស្រមោលស្បែកធំ ត្រូវបានគេជឿថា មានកំណើតតាំងពី មុនសម័យអង្គរ មកម្ល៉េះ។ ដើមឡើយ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា សិល្បៈពិសិដ្ឋ ដូចទៅនឹងរបាំព្រះរាជទ្រព្យ និងល្ខោនខោលដែរ។
- -ផ្ទាំងរឿងសំខាន់: សាច់រឿងដែលយកមកសម្តែងមានប្រភពចេញពី រឿងរាមកេរ្តិ៍ (កំណែខ្មែរនៃរឿងរាមាយណៈឥណ្ឌា) ដែលជាវីរភាពដ៏ធំមួយស្តីពីសេចក្តីល្អ និងសេចក្តីអាក្រក់។
- -សម្តែងតែក្នុងពិធីធំ៖ តាមប្រពៃណី ល្ខោននេះមិនត្រូវបានសម្តែងជាសាធារណៈញឹកញាប់ឡើយ ពោលគឺធ្វើឡើងតែក្នុង ពិធីសំខាន់ៗ ដូចជា ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ ពិធីចម្រើនព្រះជន្មព្រះមហាក្សត្រ ឬការបូជាដល់អាទិទេព និងឥស្សរជនល្បីៗប៉ុណ្ណោះ។
- -ការច្នៃរូបអាយ៉ង៖ រូបអាយ៉ងនីមួយៗត្រូវបានឆ្លាក់ពីស្បែកគោ ឬក្របីទាំងផ្ទាំងធំៗ (កម្ពស់រហូតដល់២ម៉ែត្រ) ដោយគ្មានសន្លាក់ ដែលតំណាងឲ្យតួអង្គទេវតា ឬយ័ក្ស ហើយការឆ្លាក់នីមួយៗតម្រូវឲ្យមាន ពិធីសែនព្រេនពិសេស ដើម្បីឧទ្ទិសដល់តួអង្គនោះ។
២. ដំណាក់កាលលំបាក និងការស្តារឡើងវិញ
- -ការវិវត្តន៍ក្រោយអង្គរ: ក្រោយការដួលរលំនៃសម័យអង្គរ (ស.វ.ទី១៥) ល្ខោនស្បែកធំបានវិវត្តខ្លួនបន្តិចម្តងៗពីពិធីសាសនាមកជាទម្រង់សិល្បៈ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សានូវលក្ខណៈជាពិធីរបស់ខ្លួន។
- -ការបំផ្លាញក្នុងរបបខ្មែរក្រហម៖ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ សិល្បៈដ៏ពិសិដ្ឋនេះ ស្ទើរតែបាត់បង់ទាំងស្រុង ដោយសារតែការគាបសង្កត់ និងការសម្លាប់សិល្បករខ្មែរ រួមទាំងការបំផ្លាញនូវរូបអាយ៉ងជាច្រើន។
- -ការរស់រាន៖ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៩ មក ដោយសារការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ សិល្បករជំនាន់ចាស់ មួយចំនួនតូចដែលបានរួចជីវិត សិល្បៈល្ខោនស្រមោលស្បែកធំ បានចាប់ផ្តើមរស់ឡើងវិញជាបណ្តើរៗ រហូតអាចបង្កើតបានជាក្រុមល្ខោនឡើងវិញ។
- ល្ខោនស្រមោលស្បែកធំ ដែលជាសិល្បៈបុរាណមួយដ៏ពិសិដ្ឋរបស់កម្ពុជា ត្រូវបានអង្គការយូណេស្កូ (UNESCO) ដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីនៃមនុស្សជាតិ កាលពីថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៥។
- ការទទួលស្គាល់ដ៏មានតម្លៃនេះ បានធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងពេលកិច្ចប្រជុំមួយរបស់អង្គការយូណេស្កូ ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមក កម្ពុជាបានចាត់ទុកថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ជារៀងរាល់ឆ្នាំជាខួបនៃការដាក់បញ្ចូលសិល្បៈដ៏ចំណាស់នេះជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក។
- ការចុះបញ្ជីរបស់យូណេស្កូនេះ មិនត្រឹមតែជាការទទួលស្គាល់ពីតម្លៃសកលនៃសិល្បៈខ្មែរទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាកម្លាំងជំរុញដ៏សំខាន់ក្នុងការថែរក្សា ការពារ និងផ្សព្វផ្សាយនូវបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌មួយនេះឱ្យស្ថិតស្ថេរចីរកាលដល់កូនចៅជំនាន់ក្រោយផងដែរ។
- អត្តបទ៖ តុប ឡៃហៀង
