នៅសតវត្សរ៍ទី ១១ នៃចក្រភពអង្គរ (ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ១ ដល់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី ២) បច្ចេកទេសជាងចម្លាក់ខ្មែរបានឈានដល់កម្រិតកំពូល ជាពិសេសក្នុងការបង្កើតប្រាសាទថ្មភក់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងបដិមាសំរឹទ្ធដ៏ល្អឯក។ ដើម្បីសម្រេចបានស្នាដៃទាំងនេះជាងចម្លាក់ខ្មែរបានប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ដែលមានលក្ខណៈសាមញ្ញប៉ុន្តែទាមទារនូវភាពប៉ិនប្រសប់និងការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅអំពីសម្ភារៈ។ ខាងក្រោមនេះជាការរៀបរាប់អំពីឧបករណ៍សំខាន់ៗដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការឆ្លាក់ថ្មនិងការដេញសំរឹទ្ធនៅសម័យនោះ៖

១. ឧបករណ៍សម្រាប់ឆ្លាក់ថ្មភក់ (Stone Carving)

ថ្មភក់ (Sandstone) ជាសម្ភារៈចម្បងដែលប្រើក្នុងការសាងសង់ប្រាសាទនៅសម័យអង្គរ។ ឧបករណ៍ឆ្លាក់ថ្មភាគច្រើនផលិតឡើងពីដែកដែលមានគុណភាពល្អ និងរឹងមាំ។

ក. ញញួរ (Mallets): ញញួរ ត្រូវបានប្រើសម្រាប់គោះ ឬវាយទៅលើចម្លាក់ (Chisel)។ ញញួររបស់ជាងខ្មែរមានច្រើនប្រភេទ៖ ខ្លះធ្វើពី ឈើ ឬឫសឈើរឹង សម្រាប់វាយថ្នមៗដើម្បីឆ្លាក់លម្អិតឬខ្លះទៀតធ្វើពីថ្ម ឬដែកសម្រាប់វាយខ្លាំងៗក្នុងការកាត់ផ្ទាំងថ្មធំៗ។

ខ. ចម្លាក់/ដែកដាប់ (Chisels): នេះជាឧបករណ៍សំខាន់បំផុត ចម្លាក់មានច្រើនទំហំនិងរូបរាង៖ ចម្លាក់មុខសំប៉ែតធំៗ: សម្រាប់ឆ្កៀលឬដាប់យកសាច់ថ្មដែលមិនចាំបាច់ចេញជាដុំៗ។ ចម្លាក់មុខស្រួច/ស្តើង: សម្រាប់ឆ្លាក់លម្អិត (Detailing) ដូចជា ការបង្កើតស្នាមជ្រួញភ្នែកឬគ្រឿងអលង្ការនៅលើរូបចម្លាក់។ ចម្លាក់ដែលមានមុខកោង: សម្រាប់ឆ្លាក់រាងមូលៗ ឬកាច់កោងនៃក្បាច់ផ្កាឬសម្លៀកបំពាក់។

គ. ឧបករណ៍សម្រាប់ខាត់និងរឹត: ក្រោយពេលឆ្លាក់រួច ជាងចម្លាក់ត្រូវប្រើឧបករណ៍សម្រាប់ធ្វើឱ្យផ្ទៃថ្មរលោងស្អាត៖ ថ្មខាត់ (Abrasive Stones): ជាថ្មដែលមានភាពម៉ដ្ឋខុសៗគ្នាប្រើសម្រាប់ខាត់ផ្ទៃចម្លាក់ដែលទើបនឹងឆ្លាក់រួច ដើម្បីលុបស្នាមដាប់។ ខ្សាច់និងទឹក: ត្រូវបានប្រើជាមួយការខាត់ដើម្បីឱ្យផ្ទៃថ្មកាន់តែរលោង និងភ្លឺចែងចាំង (ជាពិសេសសម្រាប់បដិមា)។

ឃ. ឧបករណ៍វាស់ស្ទង់: ដូចជា ខ្សែប្ញស្សី ឬខ្សែសរសៃនិងឧបករណ៍វាស់មុំធ្វើពីឈើត្រូវបានប្រើដើម្បីគូសប្លង់លើផ្ទៃថ្មធំៗ និងធានាថារូបចម្លាក់មានសមាមាត្រត្រឹមត្រូវតាមក្បួនសិល្បៈ។

២. ឧបករណ៍សម្រាប់ដេញសំរឹទ្ធ (Bronze Casting)

ការដេញសំរឹទ្ធ (លាយទង់ដែង និងសំណប៉ាហាំង) គឺប្រើបច្ចេកទេស "ក្រមួនបាត់" (Lost-Wax Casting) ដែលជាបច្ចេកទេសស្មុគស្មាញនិងទាមទារភាពជាក់លាក់ខ្ពស់។

ក. ឧបករណ៍ច្នៃក្រមួន: ជាងចម្លាក់ប្រើឧបករណ៍ដែកមុតស្រួចតូចៗសម្រាប់ឆ្លាក់និងរៀបចំរូបសំណាកក្រមួន (Wax Model)។ ឧបករណ៍ទាំងនេះអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេបង្កើតភាពលម្អិតតូចៗដូចនៅលើរូបសំណាកថ្មដែរ។

ខ. ឧបករណ៍សម្រាប់រៀបចំពុម្ពដីឥដ្ឋ: ដីឥដ្ឋពិសេស ត្រូវប្រើដីឥដ្ឋដែលធន់នឹងកម្តៅខ្ពស់ (Refractory Clay) ដើម្បីធ្វើជាពុម្ពខាងក្រៅនិងស្នូលពុម្ពខាងក្នុង។ ជក់និងឧបករណ៍បិត ប្រើដើម្បីបិតដីឥដ្ឋឲ្យមានកម្រាស់ស្មើគ្នាជុំវិញរូបក្រមួននិងដើម្បីធ្វើបំពង់ចាក់ទម្លុះ (Sprues) សម្រាប់ចាក់លោហៈរលាយចូល។

គ. ឡរំលាយនិងឧបត្ថម្ភ: ឡដុតដីឥដ្ឋ ប្រើឡដើម្បីដុតពុម្ពដីឥដ្ឋឱ្យរឹងនិងដើម្បីរំលាយក្រមួនចេញពីពុម្ព (Lost Wax)។ ឡរំលាយលោហៈ ធ្វើពីដីឥដ្ឋនិងថ្មដែលអាចបង្កើតកម្តៅខ្ពស់ (លើសពី 1000^\circ C) ដោយប្រើធ្យូង ឬអុសស្ងួត។ បំពង់ផ្លុំភ្លើង ធ្វើពីស្បែកសត្វឬឈើដើម្បីបូមខ្យល់ចូលក្នុងឡ ជួយបង្កើនកម្តៅឱ្យដល់ចំណុចរលាយរបស់សំរឹទ្ធ។

ឃ. ឧបករណ៍បញ្ចប់: ក្រោយពេលដេញនិងពុម្ពត្រជាក់ហើយជាងដេញសំរឹទ្ធត្រូវប្រើដែកដាប់និងកាប់ ដើម្បីបំបែកពុម្ពដីឥដ្ឋចេញពីបដិមាបន្ទាប់មកប្រើឧបករណ៍ខាត់និងកោសធ្វើពីថ្មឬដែកសម្រាប់កាត់ផ្តាច់បំពង់ចាក់និងខាត់ផ្ទៃសំរឹទ្ធឲ្យរលោងនិងភ្លឺចែងចាំង។

សរុបមក ទោះបីជាគ្មានបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក៏ដោយឧបករណ៍សាមញ្ញៗដែលផលិតពីដែក ឈើ និងដីឥដ្ឋ ក្រោមស្នាដៃនិងការច្នៃប្រឌិតរបស់ជាងចម្លាក់ខ្មែរសម័យបុរាណបានបង្កើតឡើងនូវស្នាដៃសិល្បៈដ៏អស្ចារ្យដែលនៅតែបង្កប់នូវអាថ៌កំបាំងបច្ចេកទេសរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។

អត្ថបទ៖ ជួន សុធា