ប្រាសាទបាយ័ន គឺជាស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យនិងជាប្រាសាទរដ្ឋចុងក្រោយគេបង្អស់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ (គ.ស. ១១៨១-១២១៨)។ប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ១៣ នៅចំកណ្តាល ក្រុងអង្គរធំ (យសោធរបុរៈ) ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដោយតម្កល់ព្រះពុទ្ធបដិមាដ៏ធំមួយនៅប្រាង្គកណ្តាលដែលគេហៅថាលទ្ធិ «ពុទ្ធរាជ»។

១. លក្ខណៈពិសេសនៃស្ថាបត្យកម្ម (Face Towers)

លក្ខណៈដែលធ្វើឱ្យប្រាសាទបាយ័នល្បីល្បាញលើសលប់និងប្លែកពីប្រាសាទដទៃទៀតគឺការឆ្លាក់ព្រះភ័ក្ត្រញញឹមដ៏ធំសម្បើមរាប់រយនៅលើប៉មនីមួយៗ។

• ចំនួនប៉ម: តាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវគេជឿថាប្រាសាទបាយ័នមានប៉មសរុបប្រហែល ៥៤ (ខ្លះថា ៤៩ ឬ ៥២) ដែលតំណាងឱ្យខេត្ត-ក្រុងទាំង ៥៤ នៃចក្រភពខ្មែរដ៏រុងរឿងនាសម័យនោះ បច្ចុប្បន្ននៅសល់តែ ៣៧ ប៉មប៉ុណ្ណោះ។

• ស្នាមញញឹមអាថ៌កំបាំង: ប៉មនីមួយៗមានមុខបួនបែរទៅទិសទាំងបួន ទឹកមុខដ៏ស្រទន់និងញញឹមបិទមាត់បន្តិចបន្តួចនេះត្រូវបានគេប្រសិទ្ធនាមថា «ស្នាមញញឹមនៃអង្គរ» (Smile of Angkor)។

• អត្ថន័យនិមិត្តរូប: មានការបកស្រាយជាច្រើនអំពីអត្តសញ្ញាណនៃព្រះភ័ក្ត្រទាំងនេះ៖

• ព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ: ការបកស្រាយទូទៅបំផុត គឺថាព្រះភ័ក្ត្រទាំងនេះតំណាងឱ្យព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ដែលជាតំណាងឱ្យសេចក្តីមេត្តាករុណា និងការមើលថែគ្រប់ទិសទីរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។

• ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧: អ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ថាព្រះភ័ក្ត្រទាំងនោះមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងព្រះភ័ក្ត្ររបស់ព្រះមហាក្សត្រផ្ទាល់ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីលទ្ធិ ទេវរាជ ដែលផ្សារភ្ជាប់ស្តេចជាមួយព្រះពោធិសត្វ។

២. ចម្លាក់លៀនស្រាលដ៏ក្បោះក្បាយ (Bas-Reliefs)

ប្រាសាទបាយ័ន មានថែវពីរជាន់ដែលពោរពេញទៅដោយចម្លាក់លៀនស្រាលដ៏ល្អវិចិត្រដែលមានប្រវែងសរុបជាង ១,២ គីឡូម៉ែត្រ និងមានរូបមនុស្សជាង ១១,០០០ នាក់។ ចម្លាក់ទាំងនេះមានភាពខុសប្លែកពីអង្គរវត្តដោយសារវាមិនត្រឹមតែផ្តោតលើទេវកថាប៉ុណ្ណោះទេថែមទាំងរៀបរាប់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រនិងជីវភាពរស់នៅទៀតផង។

• ថែវខាងក្រៅ (Outer Gallery):

• ប្រវត្តិសាស្ត្រ: ពណ៌នាអំពីព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗដូចជា សង្គ្រាមរវាងខ្មែរនិងចាមជាពិសេសសមរភូមិទ័ពជើងទឹកនៅលើបឹងទន្លេសាបនិងក្បួនព្យុហយាត្រារបស់កងទ័ពខ្មែរ។

• ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ: បង្ហាញពីទិដ្ឋភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជននាសម័យអង្គរដូចជាទីផ្សារ ការនេសាទ ល្បែងប្រជាប្រិយ (ជល់មាន់ ប្រដាល់) និងពិធីបុណ្យផ្សេងៗ។ ចម្លាក់ទាំងនេះផ្តល់នូវឯកសារដ៏កម្រនិងជាក់ស្តែងអំពីវប្បធម៌ខ្មែរ។

• ថែវខាងក្នុង (Inner Gallery):

• ចម្លាក់នៅថែវខាងក្នុងត្រូវបានបន្ថែមនៅពេលក្រោយដោយស្តេចជំនាន់ក្រោយហើយភាគច្រើនពណ៌នាអំពីរឿងរ៉ាវទេវកថាហិណ្ឌូនិងព្រះពុទ្ធសាសនា។

៣. ប្លង់ និងរចនាសម្ព័ន្ធស្មុគស្មាញ

ប្លង់របស់ប្រាសាទបាយ័ន មានលក្ខណៈស្មុគស្មាញជាងប្រាសាទមុនៗដោយមានរចនាសម្ព័ន្ធបីជាន់៖

• ជាន់ទី ១ និងទី ២: ជាថែវដែលមានចម្លាក់លៀនស្រាលជុំវិញ។

• ជាន់ទី ៣: ជាទីតាំងនៃប៉មមុខញញឹមរាប់សិបនិងប្រាង្គកណ្តាលដែលមានរាងកាកបាទរចនាសម្ព័ន្ធនេះបង្កើតបានជាប្លង់ភ្នំប្រាសាទដែលនៅចំកណ្តាលក្រុងអង្គរធំ។

សរុបមក ប្រាសាទបាយ័ន គឺជាទីសក្ការៈបូជាតែមួយគត់ដែលលេចធ្លោដោយសោភ័ណភាពនៃរូបចម្លាក់ព្រះភ័ក្ត្រដ៏អាថ៌កំបាំង វាបានបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលសាសនានិងជានិមិត្តរូបនៃអំណាចរបស់ព្រះមហាក្សត្រដែលគ្របដណ្តប់លើចក្រភព។ ភាពលម្អិតនៃចម្លាក់ប្រវត្តិសាស្ត្រនិងជីវិតប្រចាំថ្ងៃរបស់វាបានធ្វើឱ្យបាយ័នក្លាយជាសព្វវចនាធិប្បាយថ្មដ៏រស់រវើកនៃសម័យអង្គរ។

អត្ថបទ៖ ជួន សុធា